Biennale Sztuki dla Dziecka

W latach 60. Poznań był miejscem spotkań artystów tworzących dla dzieci, instruktorów artystycznych, pedagogów, naukowców i krytyków. Wśród nich była grupa ludzi, która w nowatorski sposób postrzegała sztukę dla dzieci. Środowisko to skupiało się wokół Teatru Lalki i Aktora „Marcinek” w Poznaniu. Forum dla artystów i artystek stanowiły początkowo przegląd teatrów dla dzieci „Konfrontacje” Teatralne czy przeglądy filmów dla dzieci. Z czasem ich aktywność przyjęła kształt wspólnego, interdyscyplinarnego zdarzenia pod nazwą Biennale Sztuki dla Dziecka, którego I edycja odbyła się 9-13 maja 1973 roku.

Komitet Organizacyjny I Biennale Sztuki dla Dziecka oficjalnie powołano kilka miesięcy wcześniej – 20 stycznia 1973 r. Przewodniczył mu Andrzej Wituski – ówczesny zastępca przewodniczącego Prezydium Rady Narodowej miasta Poznania. Do Komitetu weszło 16 instytucji państwowych i organizacji.

Celem imprezy było stworzenie platformy umożliwiającej zaprezentowanie dorobku artystycznego w dziedzinie sztuki dla dzieci, zaktywizowanie środowisk twórczych wokół problematyki literatury i sztuki dla dzieci, uzyskanie nowych i wartościowych pozycji służących artystycznemu rozwojowi i wychowaniu dziecka, stworzenie bogatego programu wydarzeń dla dzieci oraz spopularyzowanie i podniesienie rangi polskiej twórczości artystycznej dla dzieci. Ponadto planowano, by dorobek Biennale wykorzystać w pracy dydaktyczno-wychowawczej z dziećmi i młodzieżą.

Pierwszej edycji Biennale Sztuki dla Dziecka towarzyszyło hasło „Literatura – teatr – film”. Biennale Sztuki dla dziecka zawsze miało charakter interdyscyplinarny, łącząc zainteresowanie rozmaitymi rodzajami sztuki, mediami i doświadczeniami; spotykały się na nim perspektywy artystów i artystek, badaczy i badaczek, edukatorów i edukatorek oraz samych odbiorców i odbiorczyń – dzieci, młodzieży oraz ich rodziców. Pierwsze edycje Biennale zawdzięczają swój charakter różnorodności perspektyw: w programach odnajdziemy dzieła m.in. aktorki, reżyserki, scenografki, autorki scenariuszy oraz adaptacji teatralnych i filmowych Leokadii Serafinowcz, psycholożki i pedagożki prof. Marii Tyszkowej, artysty plastyka Jana Berdyszaka czy poetki i dramaturżki Krystyna Miłobędzka.

Identyfikacją wizualną Biennale Sztuki dla Dziecka od początku jest słynny wiatraczek, którego projekt zawdzięczamy grafikowi Tadeuszowi Piskorskiemu.

Biennale Sztuki dla Dziecka przez wiele lat współpracowało z polską sekcją IBBY (Międzynarodową Izbą ds. Książek dla Młodych) – podczas wydarzenia odbywały się na przykład kolokwia tej międzynarodowej organizacji zajmującej się promocją literatury dziecięcej i młodzieżowej. W programie III Biennale Sztuki dla Dziecka, przebiegającego pod hasłem „Sztuka animatorem uczuć i wyobraźni”, międzynarodowe kolokwium dotyczyło książki i zbliżenia między narodami. Towarzyszyła mu – także przygotowana przez polską sekcję IBBY – wystawa twórczości Korczaka i pokonkursowa ekspozycja ilustracji do baśni Andersena.

IV Biennale Sztuki dla Dziecka odbyło się w dniach 4-9 maja 1979 roku – był to Międzynarodowy Rok Dziecka.

Program Biennale często zawierał zarówno adaptacje klasycznych utworów literackich, jak i promował nowatorską twórczość młodych autorów i autorek. Na przykład w 1979 roku, podczas IV Biennale, w programie znalazły się realizacje sceniczne dzieł Jana Kochanowskiego, Johanna Wolfganga Goethego, Mikołaja Gogola czy Antoine’a Saint-Exupery’ego, choć jednocześnie wystawiane były sztuki autorów i autorek dopiero zyskujących rozgłos.

Na Biennale Sztuki dla Dziecka nie brakowało filmów – były to przy tym filmy rozmaitych gatunków: krótkometrażowe, animowane, aktorskie, klasyki dziecięcego kina i obrazy pokazywane po raz pierwszy w ramach przeglądów i konkursów, dzieła awangardowe czy przygody kultowych bohaterów i bohaterek czasów PRL. Jednymi z niezapomnianych przykładów z tej ostatniej kategorii pozostają przygody Bolka i Lolka czy Reksia, których twórcą był Józef Ćwiertnia.

W 1984 roku Minister Kultury i Sztuki Kazimierz Żygulski powołał Ogólnopolski Ośrodek Sztuki dla Dzieci i Młodzieży jako instytucję kultury o zasięgu państwowym, którego kierownikiem mianowany został Maciej Olejniczak. Powstaniu Biennale niemal od początku towarzyszyła bowiem myśl o utworzeniu instytucji, która stanowiłaby jego bazę organizacyjną, w sposób ciągły i systematyczny zajmowała się sztuką dla dzieci, inspirowała oraz upowszechniała wartościowe, nowatorskie postawy artystyczne i edukacyjne, tworząc warunki dla ich społecznego oddziaływania.

Chociaż Ośrodek pochwalić się mógł innymi flagowymi projektami, Biennale Sztuki dla Dziecka pozostaje wyjątkowe – poprzedzało ono bowiem powstanie instytucji. Jakkolwiek festiwal musiał liczyć się z wieloma ograniczeniami – w tym finansowymi i politycznymi – a jego dalekosiężne cele, jakimi było stworzenie platformy wolnej wymiany poglądów i doświadczeń oraz nieustanne i konsekwentne kreowanie i wspieranie wartościowej sztuki dla młodej widowni wciąż wydawały się trudno osiągalne, Biennale było pierwszą tego typu imprezą na świecie i wydarzeniem oryginalnym w skali międzynarodowej.

Idee musiały jednak mierzyć się z niełatwą rzeczywistością polityczną i ekonomiczną, związaną wyraźnie z polską i ogólnoświatową historią: jak pisał Błażej Kusztelski, „(…) kolejne Biennale przyniosłyby zresztą efekty bardziej widoczne, gdyby kwestie związane ze sztuką dla dziecka i jej funkcjonowaniem traktowane były priorytetowo, gdyby cała sfera funkcjonowania instytucji artystycznych, sfera produkcji i upowszechniania, oparta była na prawidłowo działających mechanizmach”.

W dniach 5-11 maja 1984 r., po trzech latach od poprzedniej edycji, odbyło się VI Biennale Sztuki dla Dziecka. W tradycji Biennale leżały już wówczas różnorodne konkursy – np. podczas tej odsłony wydarzenia, poświęconej obszarom spotkań dziecka i dorosłego w sztuce, po pięcioletniej przerwie reaktywowano Konkurs Kompozytorski na piosenkę dziecięcą oraz utwór wokalno-instrumentalny lub instrumentalny, przeznaczony na instrumentarium Orffa.

Wspierano jednak także powstające prace naukowe, dotyczące sztuki dla dzieci, pedagogiki i edukacji czy sztukę książki – Ośrodek organizował także konkursy dedykowane edytorom i edytorkom czy grafikom i graficzkom. Jedną z ważniejszych postaci w tym zakresie był dla Biennale wspomniany już Jan Berdyszak.

VII Biennale Sztuki dla Dziecka po raz pierwszy organizowane było przez Ogólnopolski Ośrodek Sztuki dla Dziecka. Poprzedzone zostało ono sesją naukową pt. “Miejsce dziecka w komunikacji literackiej”, która odbyła się 20-22.11.1986 r. w Błażejewku. Biennale posiada bardzo długą tradycję współpracy z naukowcami i naukowczyniami, zainteresowanymi sztuką dla dzieci czy edukacją – niemal podczas każdego festiwalu znajdowała się przestrzeń na konferencję, seminarium czy kolokwium.

Tematem przewodnim VII Biennale było hasło „Dziecko jako odbiorca sztuki i jako twórca”, obrazujące zachodzącą powoli zmianę w myśleniu o podmiotowości dzieci: z czasem tematyka kolejnych edycji festiwalu zaczęła rezygnować z tematów edukacyjno-wychowawczych, analizując różnorodne formy dziecięcej sprawczości.

1989 rok to ważna symboliczna data w historii Polski – to właśnie wtedy Polska wystąpiła z Bloku Wschodniego. Nowa sytuacja kulturowa najmłodszego pokolenia, związana właśnie z przemianami ustrojowymi i ekonomicznymi, przyczyniła się do owej zmiany w działaniu instytucji. Aktywność i wspólna kreacja uznane zostały za wartościowy i niezbędny element rozwoju osobowości najmłodszych.

W dniach 22-27 maja 1989 roku miało miejsce 8. Biennale – festiwal odbył się kilka dni przed kluczowymi wyborami do Sejmu i Senatu, kilka tygodni po zakończeniu obrad Okrągłego Stołu. Okres transformacji, obok ważnych zmian w myśleniu o dzieciach, był momentem zmniejszenia budżetu państwowego na kulturę, przez co organizacja Biennale stała się utrudniona.

W 1991 nowym dyrektorem Ogólnopolskiego Ośrodka Sztuki dla Dziecka został Jerzy Moszkowicz – absolwent filologii polskiej, reżyser i wieloletni dyrektor Biennale Sztuki dla Dziecka i Międzynarodowego Festiwalu Filmów dla Młodego Widza Ale Kino!, drugiego flagowego wydarzenia związanego z Ośrodkiem. Moszkowicz sprawował stanowisko przez 32 lata.

Pierwsze potransformacyjne Biennale odbyło się dopiero po 4 latach od ostatniej edycji – w dniach 1-5.06.1993. Przebiegało ono pod znaczącym hasłem „Ponad granicami, ponad podziałami”. Jakkolwiek sytuacja polityczna i ekonomiczna nadal nie była łatwa, festiwal stanowił odbicie zachodzących przemian: w jego programie znalazł się m. in. pokaz filmów inspirowanych Deklaracją Praw Dziecka Organizacji Narodów Zjednoczonych.

Wyjście Polski z Bloku Wschodniego dodatkowo wzmocniło międzynarodowy charakter Biennale, zmieniając też warunki jego funkcjonowania. Kultura stała się bardziej otwarta na dzieła zachodnie; na pierwszej potransformacyjnej edycji podziwialiśmy m. in. przegląd kina kanadyjskiego reżysera Rocka Demersa.

Warto też zwrócić uwagę na to, jak istotna w historii Biennale Sztuki dla Dziecka była rola miejsca – od samego początku jedną z kluczowych lokalizacji był dzisiejszy Zamek Królewsko-Cesarski (dawny Pałac Kultury). Od 1993 roku podczas festiwalu duży nacisk położony był na projekty powiązane ze sztuką i naturą. W 1993 roku była to manifestacja artystyczno-ekologiczna pt. „Żywioły”, w 1995 odbyły się zaś działania artystyczne „Wołanie Ziemi” i instalacja muzyczna „Niekończący się świt”. Jednym z najważniejszych dla Biennale miejsc stał się wówczas poznański park Cytadela, z którym niedługo później związano się jeszcze bliżej… Jedno jest pewne: Biennale na stałe wpisało się w kulturalną mapę Poznania!

W 1996 roku uległo zmianie usytuowanie organizacyjne Ogólnopolskiego Ośrodka Sztuki dla Dzieci i Młodzieży, który zaczął wówczas działać w strukturach samorządowych Miasta Poznania, podlegając Wydziałowi Kultury Urzędu Miasta.

Końcówka lat 90. i przełom tysiącleci były okresem ponownych zmian w działaniu instytucji oraz samym Biennale Sztuki dla Dziecka. Coraz większy nacisk zaczęto kłaść na demonstrację procesu tworzenia sztuki, ograniczając projekty o charakterze czysto podawczym.

W 1999 roku Ogólnopolski Ośrodek Sztuki dla Dzieci i Młodzieży zmienił nazwę na tę, którą świetnie znacie dziś: Centrum Sztuki Dziecka w Poznaniu!

Nowe tysiąclecie ugruntowało zmianę myślenia o dzieciństwie, sztuce i kulturze, prowadzoną mimo trudnej sytuacji ekonomicznej: XIII Biennale, niezwykle krótkie, bo zorganizowane w dniach 5-7 listopada 2001 roku, przebiegło pod hasłem „Kreacja, inspiracja, poznanie – sztuka dla dziecka a edukacja nowego wieku”.

W 2005 roku, podczas XV edycji Biennale Sztuki dla Dziecka, nastąpił powrót do organizowania sesji naukowych, zaniechanych na dłuższy czas. Edycja ta pokazuje także przekrojowość tematyczną, jaka stała się właściwa dla festiwalu – poświęcona była ona problematyce baśni. Gościli na niej  między nami autorka książek dla dzieci, młodzieży i dorosłych oraz autorka scenariuszy radiowych, telewizyjnych i filmowych Anna Onichimowska, dramatopisarz Maciej Wojtyszko czy Olga Tokarczuk, późniejsza laureatka Nagrody Nobla.

W 2009 roku Biennale obchodziło jubileusz – to były jego 25. urodziny! Na 17. Biennale Sztuki dla Dziecka świętowano je hucznie – odbyły się koncerty, spektakle, warsztaty…

Na XVII Biennale Sztuki dla Dziecka ponownie stało się widoczne, jak prężnie festiwal reagował na zmieniające się definicje sztuki oraz jak przyjmował on nowinki technologiczne jako czynnik wpływający na owe zmiany. W latach 70. i 80. w programach kolejnych Biennale wiele uwagi poświęcano radiu czy telewizji; w 1997 roku, podczas XI Biennale, znalazło się miejsce dla badania sztuki komputerowej, zaś w jubileuszowej edycji pochylono się nad sztuką graffiti i muralem, zaczynając interesować się także interaktywnością i multimedialnością.

Oczywiście na Biennale nigdy nie mogło zabraknąć teatru! Podczas kolejnych edycji festiwalu prezentowane były zarówno adaptacje klasyki, jak i nowe, nierzadko awangardowe sztuki. Przez cały okres swojego istnienia festiwal związany był z najważniejszymi dramatopisarzami i dramatopisarkami polskimi, a także uznanymi osobami reżyserskimi, w tym – Janem Dormanem.

XVIII Biennale Sztuki dla Dziecka poświęcone było wielokulturowości i folklorowi; międzynarodowy charakter Biennale Sztuki dla Dziecka był jednak od zawsze istotną kwestią. Działo się tak począwszy od czasów, kiedy jeszcze w ramach współpracy wewnątrz Bloku Wschodniego na Biennale występowali artyści i artystki z ZSRR i innych państw znajdujących się za żelazną kurtyną, jednak w latach 90. na szeroką skalę rozpoczęto współpracę także z ośrodkami artystycznymi państw Europy Zachodniej – i nie tylko. Efektem takich działań były m. in. międzynarodowe warsztaty niepokoju twórczego „Kieszeń Vincenta”, jak i zaaranżowane w ramach XVIII Biennale „jurty sztuki”, zrzeszające twórców i twórczynie z różnych stron świata.

Ponadto w 2011 roku Hanna Gawrońska zainicjowała Obserwatorium Sztuki dla Dziecka. Obecnie Obserwatorium to platforma spotkań, rozmowy i interdyscyplinarnego namysłu nad twórczością dla dzieci, inspirowana tematyką i wydarzeniami kolejnych edycji Biennale i prowadzone jest w dwóch odsłonach: obejmuje jesienne spotkanie konferencyjno-warsztatowe poprzedzające kolejne edycje projektu oraz grupę dyskusyjną podczas festiwalu na przełomie wiosny i lata. Jako pokłosie spotkań powstają publikacje z esejami i wywiadami przygotowanymi przez uczestników i uczestniczki projektu. Są one wydawane w serii „Sztuka i Dziecko”, założonej przez Marię Tyszkową przy pierwszych edycjach Biennale.

Podczas kolejnych edycji Biennale Sztuki dla Dziecka spotykaliśmy się z wieloma wspaniałymi artystami i artystkami, zgłębiając tematy artystyczne, naukowe i edukacyjne. Nie unikaliśmy żadnych tematów: tylko na Biennale Sztuki dla Dziecka obok siebie w programie znaleźć się mogły koncert utworów Witolda Lutosławskiego – jednego z najsłynniejszych kompozytorów XX wieku – przystosowany do potrzeb i możliwości młodego odbiorcy oraz „Opowieści z krainy kwantów”, wprowadzające dzieci i młodzież we wciąż rozwijającą się problematykę naukową.

4 października 2014 roku Centrum Sztuki Dziecka w Poznaniu razem z teatrem szkolnym „Łejery” staje się współgospodarzem Ośrodka Edukacji Teatralnej „Scena Wspólna” przy ul. Brandsteattera 1. Scena Wspólna jest obecnie jedną z najważniejszych lokalizacji, na których dzieją się wydarzenia powiązane z Biennale (i nie tylko!).

Biennale Sztuki dla Dziecka od zawsze miało charakter interdyscyplinarny, czasem jednak poszczególne edycje koncentrowały się silniej na jednym rodzaju sztuki. Tak było z XX edycją festiwalu, przebiegającą pod hasłem „Ocean muzyki”. Choć pierwszym edycjom Biennale towarzyszyły konkursy kompozytorskie, a na poszczególnych odsłonach organizowano koncerty, XX odsłona Biennale pozostaje wyjątkowa!

Podczas XXI Biennale odbyła się 1. edycja Konkursu na Projekt Wydarzenia Artystycznego dla Dzieci – konkursu, który w kolejnych edycjach pozwolił Biennale na nawiązanie współpracy m. in. z kolektywem Holobiont. Rozpoczęło to nową tradycję festiwalu, która ma na celu zaoferowanie przestrzeni i środków na realizację ciekawych, wartościowych projektów artystycznych, rozwijanych w porozumieniu z merytorycznymi pracownikami i pracowniczkami Centrum.

Nastanie pandemii COVID-19 i zmiana sytuacji, w jakiej nieoczekiwanie znalazła się kultura sprawiły, że temat 23. Biennale „Spotkanie jako sztuka” nabrał dodatkowego znaczenia. Wiązało się ono z potrzebą spotkania z drugim człowiekiem, nawiązywania relacji społecznych bez pośrednictwa technologii, ale także z dbałością o zdrowie. Dlatego też wydarzenia 23. Biennale Sztuki dla Dziecka przyjęły różnorodne formy: możliwość uczestniczenia w festiwalu we własnym domu (nie tylko za pośrednictwem komputera), a także w plenerze.

To właśnie wtedy narodziła się idea Biennale na wynos – pakietu aktywnościowego,  który będzie mógł trafić do osób w całej Polsce. Na pakiet składają się propozycje działań, które pozwolą twórczo bawić się we własnym domu i w ten sposób uczestniczyć w festiwalu – oraz zabierać jego kawałek ze sobą, gdziekolwiek pójdziemy. „Biennale na wynos” zakłada udział dzieci i dorosłych oraz ich twórczą współpracę. Poszczególne elementy Wynosu są projektowane przez artystów i artystki przy współpracy pracowników i pracowniczek Centrum Sztuki Dziecka.

W 2023 obchodziliśmy jubileusz 50-lecia Biennale Sztuki dla Dziecka, który był wspaniałą okazją do spotkania, rozmów i refleksji. Jubileuszowa, 24. edycja Biennale przebiegała zaś pod hasłem PRZYSZŁOŚĆ.

I to właśnie w przyszłość spoglądamy dzisiaj – my, zespół organizujący Biennale Sztuki dla Dziecka. Zastanawiamy się, jakie spotkania ze sztuką nam ona przyniesie, już wyczekując kolejnych edycji festiwalu!